Խոստումները
Արամ Սարգսյանի 2026 թվականի տնտեսական ծրագիրը, որը «Հետք»-ը ներկայացրել է արշավի ավելի վաղ փուլում, հիմնված է երկու հիմնական պարտավորությունների վրա։ Առաջին՝ «Համոզված եմ, որ հինգ տարում կարող ենք պետական բյուջեն հնգապատկել»։ Երկրորդ՝ «հայկական Ամազոն» զարգացնելու խոստում՝ տարածաշրջանային կամ մայրցամաքային մասշտաբի ներքին էլեկտրոնային առևտրի հարթակ, որը կարող է մրցել համաշխարհային առաջատար ընկերությունների հետ։
Երկու խոստումներն էլ քաղաքականապես արձագանքող են։ Առաջինը խոսում է Հայաստանի ֆինանսական սահմանափակումների զգացվող մասշտաբի մասին՝ ընթացիկ բյուջեի անկարողությունը ֆինանսավորելու սոցիալական փոխանցումները, ենթակառուցվածքը և անվտանգության ներդրումները, որոնք ընտրողները նախընտրում են։ Երկրորդը խոսում է համաշխարհային նշանակության հայկական տեխնոլոգիական հաջողության պատմության զգացվող բացակայության մասին։ Երկու խոստումներն էլ, իրենց արժանիքներով, նաև ստուգելի են մակրոտնտեսական հաշվարկների դեմ։
5x-ի թվաբանությունը
Հայաստանի 2026 թվականի պետական բյուջեն մոտավորապես 2,3 տրիլիոն դրամ է։ Դրա հինգապատիկը՝ 11,5 տրիլիոն դրամ է։ Պետական բյուջեն որպես ՀՆԱ-ի մաս Հայաստանում կազմում է մոտավորապես 25-30 տոկոս։ Բյուջեի 5x-ը առանց բյուջե-ՀՆԱ հարաբերակցության համապատասխան աճի կպահանջի ՀՆԱ-ի 5x աճ՝ 2026 թվականի մոտավորապես 8,5 տրիլիոն դրամից մինչև 2031 թվականի մոտավորապես 42,5 տրիլիոն դրամ։ Դա ենթադրում է ՀՆԱ-ի իրական միջին տարեկան աճի մոտավորապես 38 տոկոս տեմպ։ Համատեքստի համար՝ Հայաստանի 2024 թվականի ՀՆԱ-ի աճը մոտավորապես 5,9 տոկոս էր. 2018 թվականից հետո գագաթնակետը մոտավորապես 13,8 տոկոս էր 2022 թվականին՝ պայմանավորված Ռուսաստան-Ուկրաինա պատերազմի ռուսական կապիտալի հոսքերով։
Հայաստանի կառուցվածքի ոչ մի տնտեսություն չի աճել 38 տոկոսով տարեկան հինգ անընդմեջ տարիների ընթացքում։ Պատմական հղման կետերը՝ Չինաստանի գագաթնային տարիները, Ասիական վագրերի տնտեսությունները իրենց ամենաարագ տասնամյակներում, Ղազախստանի հետխորհրդային ածխաջրածնային վառելիքով սնվող աճը 2000-ականներին՝ առավելագույնը հասնում են միանիշ տոկոսների՝ տասնամյակների ընթացքում կուտակված։ 38 տոկոս տարեկան տեմպը կներկայացներ ժամանակակից տնտեսական պատմության ամենաարագ կայուն տնտեսական ընդլայնումը՝ փոքր ցամաքամերձ պետությունում առանց զգալի ածխաջրածնային պաշարների, ռուսական և թուրքական միաժամանակյա տնտեսական ճնշման պայմաններում։
Բյուջե-հարաբերակցության այլընտրանքը
Մյուս թվաբանական ուղին դեպի 5-ապատիկ բյուջե առանց 5-ապատիկ ՀՆԱ-ի՝ բյուջեի ՀՆԱ-ում մասնաբաժնի բարձրացումն է մոտավորապես 28 տոկոսից դեպի մոտ 60-70 տոկոս՝ Եվրոպայի բարձր սոցիալական պետությունների միջակայքը՝ պահուստով։ Դա կպահանջի կամ հարկային դրույքաչափի կտրուկ բարձրացում, կամ փոխառության կտրուկ ավելացում, կամ երկուսն էլ։ Հայաստանի ընդհանուր կառավարական եկամուտները ՀՆԱ-ի մասնաբաժնում ներկայումս 24-25 տոկոսի միջակայքում են։ Դրանց բարձրացումը մինչև 60-70 տոկոս կենթադրի հարկային քաղաքականության փոփոխություններ այնպիսի մասշտաբի, որը տեսանելի չէ որևէ Հանրապետական կուսակցության ծրագրային փաստաթղթում, որը OWL-ը կարողացել է ուսումնասիրել։
Հավանական երրորդ ուղին ՀՆԱ-ի չափավոր աճի (ասենք՝ տարեկան 5-6 տոկոս, որը հինգ տարում կուտակային կերպով կազմում է մոտավորապես 30 տոկոս) գումարած բյուջե-հարաբերակցության չափավոր բարձրացման (մի քանի տոկոսային կետ) գումարած գնաճի որոշակի համադրությունն է։ Հայաստանի պետական բյուջեի իրական աճը անվանական արտահայտությամբ հավանաբար կարող է հասնել 1,5-2-ապատիկի հինգ տարում՝ լավատեսական ենթադրությունների դեպքում։ 5-ապատիկը թվաբանական հիմքերով ավելի շուտ ձգտողական ռիտորական թիվ է, քան իրատեսական թիրախ։
«Հայկական Ամազոն»
Ամազոնի խոստումը հարուցում է հարցերի այլ կարգ։ Ամազոնը (ԱՄՆ ընկերությունը) բազմաթիվ տասնամյակների ընթացքում ստեղծված մայրցամաքային մասշտաբի էլեկտրոնային առևտրի հարթակ է, առանձին մշակված ամպային ենթակառուցվածքի բիզնես (AWS) և հիմքում ընկած լոգիստիկ ցանց, որը էլեկտրոնային առևտուրը դարձնում է մրցունակ։ Նրա 2024 թվականի եկամուտը կազմել է մոտ 638 միլիարդ դոլար։ Հայաստանի ամբողջ ՀՆԱ-ն 2024 թվականին կազմել է մոտ 25 միլիարդ դոլար։ «Հայկական Ամազոն» ստեղծելու խոստումը հետևաբար կա՛մ (ա) խոստում է ստեղծել շատ ավելի փոքր ներքին էլեկտրոնային առևտրի հարթակ, որը կծառայի հայկական շուկային և հնարավոր է՝ սփյուռքի որոշ ուղղություններին. կա՛մ (բ) խոստում է Երևանից ստեղծել համաշխարհային մրցունակ էլեկտրոնային առևտրի հարթակ, որը նախադեպ չունի. կա՛մ (գ) ավելի լայն իմաստով թվային տնտեսության աճի փոխաբերություն է։
(ա) մեկնաբանությունը հավանական է, բայց խոստումը սահմանափակում է մինչև անկարևոր՝ Հայաստանում տարիներ շարունակ գործել են ներքին էլեկտրոնային առևտրի ձեռնարկություններ։ (բ) մեկնաբանությունը պահանջում է ազնիվ հաշվարկ, որ Հայաստանի մասշտաբի ոչ մի երկիր չի ստեղծել համաշխարհային մրցունակ հարթակային բիզնես, որ գործող հարթակների ցանցային էֆեկտները հսկայական են, և որ կապիտալի պահանջները կլինեն ներկայիս ամբողջ հայկական ռիսկային կապիտալի շուկայի զգալի բազմապատիկը։ (գ) մեկնաբանությունը բարեհաճ ընթերցումն է և խոստումը հանգեցնում է «մենք կաջակցենք թվային տնտեսությանը», ինչը վիճելի չէ և Սարգսյանի հարթակը չի տարբերակում որևէ այլ հարթակից։
Ինչու է կարևոր ճնշման թեստը
OWL-ը նույն թվաբանական խստությունը կիրառում է ընդդիմության տնտեսական հարթակների նկատմամբ, ինչ կիրառում է կառավարության պնդումների նկատմամբ։ «Հզոր Հայաստան»-ի հարթակի զրո-տոկոս-փոքր-բիզնես-հարկ, 300,000-աշխատատեղ, անվճար-համալսարան փաթեթը ձախողվեց նույն թեստը մայիսի 27-ին։ Հանրապետություն կուսակցության հարթակի 5x բյուջե գումարած Amazon փաթեթը ձախողվում է այստեղ։ Կետն այն չէ, որ ընդդիմության հարթակները եզակիորեն անլուրջ են՝ Փաշինյանի կառավարությունն ունի իր սեփական խոստումները, որոնց կատարումը հետ է մնում հռետորաբանությունից (Կոտայքի «զենքը ժողովրդի զրկանքների գնով» ընդունումը կառավարության սեփական ընդունումն է այդպիսի մեկ բացի)։ Կետն այն է, որ ցանկացած հարթակ դիտարկող ընտրողները իրավունք ունեն իմանալու՝ արդյոք վերնագրային թվերը վերապրում են տասը րոպե թվաբանություն։
Արամ Սարգսյանի իրական քաղաքական պարտավորությունները՝ ընթացակարգային բարեփոխումները, բյուջեի առաջնահերթությունների տեղաշարժերը, ինստիտուցիոնալ փոփոխությունները՝ համապատասխան հիմք են նրա թեկնածությունը գնահատելու համար։ 5x և Amazon թվերը գործում են որպես քարոզարշավի բրենդինգ, ոչ թե որպես քաղաքական թիրախներ։ OWL-ը փաստաթղթավորում է թվաբանությունը, որպեսզի ընտրողները կարողանան անել այն տարբերակումը, որը քարոզարշավի հռետորաբանությունը աղոտացնում է։
Աղբյուրներ՝ Hetq.am (Արամ Սարգսյանի տնտեսական հարթակի լուսաբանում) · ԱրմՍտատ (Հայաստանի ՀՆԱ և պետական եկամուտների տվյալներ) · Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարություն (2026 պետական բյուջե) · ՄՎՀ Հայաստանի երկրի էջ